व्याजविरहित वित्तव्यवस्था : इस्लामिक अर्थशास्त्राचा पर्यायी मार्ग

आधुनिक भांडवलशाही व्यवस्थेत पैसा हा स्वतः एक वस्तू मानला जातो आणि त्याच्या वापरासाठी व्याज आकारले जाते. इस्लामिक अर्थशास्त्र या तत्त्वाला मूलभूत आक्षेप घेते. इस्लामी विचारानुसार पैसा स्वतः उत्पादन नाही; तो केवळ विनिमयाचे माध्यम आहे. त्यामुळे पैशाच्या बदल्यात निश्चित व्याज घेणे म्हणजे जोखीम न घेता नफा कमावणे होय, जे अन्यायकारक मानले जाते.

याच कारणामुळे इस्लाममध्ये "रिबा" अर्थात व्याज निषिद्ध मानले गेले आहे.

१. कर्ज-ए-हसन (Qard Hasan) : सद्भावनेचे कर्ज

इस्लामिक वित्तव्यवस्थेतील सर्वात सोपी आणि सामाजिकदृष्ट्या महत्त्वाची संकल्पना म्हणजे "कर्ज-ए-हसन".

यामध्ये गरजू व्यक्तीला कोणतेही व्याज न आकारता कर्ज दिले जाते. कर्जदाराने केवळ मूळ रक्कम परत करायची असते. कर्ज देणाऱ्याचा उद्देश नफा नसून सामाजिक मदत आणि मानवी सहकार्य असतो.

ही संकल्पना विशेषतः गरिबी निर्मूलन, शिक्षण, आरोग्य आणि लघुउद्योगांना मदत करण्यासाठी उपयुक्त मानली जाते.

२. मुदारबा (Mudarabah) : भांडवल आणि श्रम यांची भागीदारी

या व्यवस्थेत एक व्यक्ती भांडवल पुरवते तर दुसरी व्यक्ती व्यवसाय चालवते.

उदाहरणार्थ, एखाद्या तरुणाकडे व्यवसायाची कल्पना आहे परंतु भांडवल नाही. दुसरीकडे एखाद्याकडे पैसा आहे पण व्यवसाय चालविण्यासाठी वेळ किंवा कौशल्य नाही. अशावेळी भांडवलदार पैसा देतो आणि उद्योजक व्यवसाय चालवतो.

नफा पूर्वनिश्चित प्रमाणात वाटला जातो. मात्र तोटा झाल्यास भांडवलाचा तोटा गुंतवणूकदार सहन करतो, तर उद्योजकाचा श्रम व वेळ वाया जातो.

या पद्धतीत दोन्ही बाजू जोखीम स्वीकारतात. त्यामुळे निश्चित व्याजाऐवजी नफा-वाटपाला प्राधान्य दिले जाते.

३. मुशारका (Musharakah) : संयुक्त भागीदारी

मुशारका ही मुदारबापेक्षा अधिक समसमान भागीदारीची व्यवस्था आहे.

यामध्ये सर्व भागीदार भांडवल गुंतवतात आणि आवश्यक असल्यास व्यवस्थापनातही सहभागी होतात. नफा पूर्वनिश्चित प्रमाणात वाटला जातो, तर तोटा भांडवलाच्या प्रमाणात वाटून घेतला जातो.

ही संकल्पना सहकारी उद्योग, भागीदारी व्यवसाय आणि सामूहिक गुंतवणुकीसाठी उपयुक्त मानली जाते.

४. मुराबाहा (Murabaha) : खर्च अधिक नफा पद्धती

आधुनिक इस्लामिक बँकिंगमध्ये सर्वाधिक वापरली जाणारी पद्धत म्हणजे मुराबाहा.

समजा एखाद्या व्यक्तीला वाहन खरेदी करायचे आहे. पारंपरिक बँक त्याला कर्ज देईल आणि व्याज आकारेल.

परंतु इस्लामिक बँक स्वतः ते वाहन खरेदी करते आणि ग्राहकाला त्याची मूळ किंमत व त्यावर ठराविक नफा जोडून हप्त्यांमध्ये विकते.

यामध्ये व्यवहार वस्तूच्या खरेदी-विक्रीवर आधारित असतो; पैशावर व्याज आकारले जात नाही.

५. इजारा (Ijara) : भाडेपट्टा व्यवस्था

इजारा ही लीजिंग किंवा भाडेपट्टा पद्धतीसारखी आहे.

बँक एखादी मालमत्ता खरेदी करते आणि ती ग्राहकाला वापरण्यासाठी भाड्याने देते. ग्राहक ठराविक कालावधीपर्यंत भाडे भरतो.

अनेक वेळा कराराच्या शेवटी मालमत्तेची मालकी ग्राहकाकडे हस्तांतरित केली जाते.

६. सुकूक (Sukuk) : इस्लामिक रोखे

पारंपरिक बाँडमध्ये गुंतवणूकदाराला निश्चित व्याज मिळते.

इस्लामिक वित्तव्यवस्थेत त्याऐवजी सुकूक वापरले जातात. गुंतवणूकदार प्रत्यक्ष मालमत्ता किंवा प्रकल्पातील हिस्सा विकत घेतो आणि त्या प्रकल्पातून निर्माण होणाऱ्या उत्पन्नात भागीदार बनतो.

म्हणजेच उत्पन्न हे व्याज नसून वास्तविक आर्थिक व्यवहारातून येते.

७. जकात आणि सामाजिक पुनर्वितरण

इस्लामिक अर्थव्यवस्था केवळ व्याजबंदीवर आधारित नाही.

जकात ही सक्तीची सामाजिक देणगी आहे. विशिष्ट संपत्ती असलेल्या मुस्लिमांनी तिचा काही भाग गरिबांसाठी खर्च करणे आवश्यक मानले जाते.

यामुळे संपत्तीचे पुनर्वितरण होते आणि आर्थिक विषमता कमी करण्याचा प्रयत्न केला जातो.

या व्यवस्थेचे महत्त्व

इस्लामिक वित्तव्यवस्थेचा मुख्य आग्रह असा आहे की आर्थिक व्यवहार वास्तविक उत्पादन, व्यापार आणि जोखीम-वाटपाशी जोडलेले असावेत. पैसा हा समाजाच्या सेवेसाठी असावा; समाज पैशाच्या सेवेसाठी नसावा.

म्हणूनच इस्लामिक अर्थशास्त्र केवळ "व्याजविरहित बँकिंग" नसून सामाजिक न्याय, नैतिक व्यापार, संपत्तीचे संतुलित वितरण आणि आर्थिक जबाबदारी यांवर आधारित व्यापक आर्थिक तत्त्वज्ञान म्हणून समजणे अधिक योग्य ठरेल.