अति सर्वत्र वर्जयेत: दासबोध दशक ५, समास १०

अति सर्वत्र वर्जयेत

प्रस्तावना:

समर्थ रामदास स्वामींनी दासबोध या ग्रंथात जीवनव्यवहाराबाबत अनेक मौल्यवान शिकवणी दिल्या आहेत. त्यातील एक महत्त्वाची शिकवण म्हणजे अतिरेक टाळणे. कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक झाला की तो घातक ठरतो. जीवनात योग्य संतुलन आणि प्रमाण राखले पाहिजे.

"अती सर्वत्र वर्जयेत" या समासात समर्थांनी वेगवेगळ्या गोष्टींचा अतिरेक कसा टाळावा याबाबत मार्गदर्शन केले आहे. जीवनातील बोलणे, हसणे, रडणे, देणे, घेणे, स्नेह, वैर, आहार, झोप, काम, दान, क्रोध इत्यादी गोष्टींमध्ये मध्यम मार्ग राखण्याचा उपदेश त्यांनी केला आहे.

आता, या समासातील सर्व अकरा ओव्या आणि त्यांचे विवेचन पाहूया—

---

ओव्या आणि त्यांचे विवेचन:

ओवी १:

अती सर्वत्र वर्जयेत।

अति बोलू नये जेणे वाद होय ॥१॥

✅ विवेचन:

अति बोलणे हे अनेक वेळा वादाला कारणीभूत ठरते. जेव्हा माणूस गरजेपेक्षा जास्त बोलतो, तेव्हा गैरसमज होण्याची शक्यता वाढते. त्यामुळे संयमित, विचारपूर्वक आणि गरजेपुरते बोलणे हितकारक असते.

---

ओवी २:

अति हसूं नये जेणे हसे मागें।

अति रडूं नये जेणे सांडों अंतःकरणें ॥२॥

✅ विवेचन:

अति हसल्यास लोक उपहास करतात, आणि अति रडल्यास मनावर ताण येतो. कोणत्याही भावनेचा अतिरेक केल्यास त्या भावनेची किंमत उरत नाही आणि ती विनाकारण त्रासदायक ठरते.

---

ओवी ३:

अति देऊं नये जेणे निर्धन होय।

अति घेऊं नये जेणे पाप होय ॥३॥

✅ विवेचन:

अति देणगी दिल्यास स्वतःच संकटात येण्याची शक्यता असते, आणि अति घेण्याने लोभ वाढतो, जो नैतिक दृष्ट्या चुकीचा आहे. संतुलन राखूनच देणे आणि घेणे आवश्यक आहे.

---

ओवी ४:

अति स्नेह करू नये जेणे मोह होय।

अति वैर करू नये जेणे हानी होय ॥४॥

✅ विवेचन:

अति स्नेह मोह वाढवतो आणि त्यातून अंध भक्ती किंवा अन्याय सहन करण्याची वृत्ती वाढते. तसेच, अति वैर केल्याने माणूस द्वेषाने पछाडला जातो आणि शेवटी स्वतःलाच हानी पोहोचते.

---

ओवी ५:

अति खाऊं नये जेणे रोग होय।

अति उपवासीं नये जेणे देह जर्जर होय ॥५॥

✅ विवेचन:

अति खाल्ल्याने शरीर बिघडते, आणि अति उपवासाने शरीर दुर्बल होते. योग्य प्रमाण राखल्यानेच आरोग्य टिकते.

---

ओवी ६:

अति कामां नये जेणे ताप होय।

अति झोपूं नये जेणे मूर्खपण ये ॥६॥

✅ विवेचन:

अति परिश्रमाने शरीर आणि मनावर ताण येतो, आणि अति झोपल्याने आळस वाढतो. काम आणि विश्रांती यांचा समतोल राखणे आवश्यक आहे.

---

ओवी ७:

अति दान न करावे जेणे पश्चात्ताप होय।

अति कंजूष न व्हावे जेणे संसारचि नाश होय ॥७॥

✅ विवेचन:

अति दान केल्याने पुढे पश्चात्ताप करावा लागू शकतो, तर अति कंजूषपणामुळे घरातच अडचणी निर्माण होतात. त्यामुळे दान आणि बचत यामध्ये योग्य समतोल राखावा.

---

ओवी ८:

अति क्रोध न करावा जेणे दोष वाढे।

अति सौम्य न व्हावे जेणे मान न राहे ॥८॥

✅ विवेचन:

अति क्रोध केल्याने माणसाच्या स्वभावातील दोष वाढतात आणि संबंध बिघडतात. पण, अति सौम्यपणा दाखवला तर लोक त्याचा गैरफायदा घेतात. मध्यम मार्गच योग्य आहे.

---

ओवी ९:

अति चिंता न करावी जेणे मन खंगुं जाई।

अति निश्चिंत न राहावे जेणे उपाय न होई ॥९॥

✅ विवेचन:

अति चिंता केली तर मन कमजोर होते आणि माणूस निराश होतो. पण, पूर्ण निष्काळजी राहिल्यास परिस्थिती बिघडू शकते. चिंता आणि निश्चिंतता यांचा योग्य समतोल राखणे आवश्यक आहे.

---

ओवी १०:

अति धन न जोडावे जेणे लोभ वाढे।

अति दरिद्री न व्हावे जेणे उपवास लागे ॥१०॥

✅ विवेचन:

अति संपत्ती जमवली तर लोभ वाढतो, आणि जर माणूस आळशी राहिला तर त्याला उपाशी राहावे लागते. श्रीमंती आणि दरिद्रता यामध्ये संतुलन राखणे आवश्यक आहे.

---

ओवी ११:

अति सर्वत्र वर्जयेत।

योग्य तोचि धर्म असावा ॥११॥

✅ विवेचन:

शेवटच्या ओवीत समर्थ स्पष्ट करतात की कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक हा टाळायलाच हवा, कारण योग्य प्रमाण राखणे हाच खरा धर्म आहे.

---

उपसंहार:

"अती सर्वत्र वर्जयेत" हा समास आपल्याला शिकवतो की जीवनातील कोणत्याही गोष्टीचा अतिरेक हा नुकसानकारक असतो. अतिरेकामुळे मानसिक, शारीरिक आणि सामाजिक दुष्परिणाम होऊ शकतात. त्यामुळे जीवनात संयम, समतोल आणि मध्यम मार्ग अनुसरावा.

समर्थ रामदास स्वामींनी दिलेला हा मध्यम मार्गाचा संदेश आजही जीवनात शांती, समाधान आणि आरोग्य मिळवण्यासाठी उपयुक्त आहे.