विनोद

विनोदाची व्याख्या करणे म्हणजे अंधाऱ्या खोलीत काळ्या मांजराला पकडण्यासारखं आहे. आणि गंमत म्हणजे, ती मांजर तिथे नसतेच! विनोद नक्की काय आहे? कसा आहे? ह्यावर तज्ज्ञांचं म्हणणं म्हणजे, "विनोद म्हणजे मानवी दुबळेपणावर केलेली टीका होय." असं प्लॅटो आणि ॲरिस्टॉटल सांगून गेले. आयझॅक असिमोव म्हणतो, "Unexpected result of an expected thing or expected result of an unexpected thing is humor." त्याची सोपी व्याख्या करायची झाली, तर "आश्चर्याचा तडका लावलेला हसू" असं म्हणता येईल.

विनोदात एक सूक्ष्म विसंगती असते. ती विसंगती एखाद्या गूढ कोड्यातील असावी, असं वाटतं. विनोदाचं नाकारणं कठीण आहे, पण त्याचं अस्तित्व मान्य करायचं झालं, तर त्याला अजब विसंगतीचा आश्रय घ्यावा लागतो. विनोदाचं मूळ हे विसंगतीतच असतं. आणि हो, विनोदाला सात भाऊ असतात – थिल्लरपणा, खोडकरपणा, उपरोध, विडंबन, शाब्दिक खेळ, हजरजबाबीपणा, आणि साधा सरळ विनोद!

आता हे सात भाऊ म्हणजे काय, ते समजावून घेऊया.

1. थिल्लरपणा: हे म्हणजे बालिश विनोद. 'अरे, काहीतरी थिल्लर करतोय' असं वाटण्यासारखं.

2. खोडकरपणा: हे म्हणजे खोड्या काढणं. उदाहरणार्थ, 'मुंगीचा पाय' किस्सा.

3. उपरोध: हे म्हणजे एखाद्या गोष्टीचा उलटा अर्थ लावून केलेला विनोद. 'वा! किती हुशार आहेस' असं म्हणताना समोरच्याचं मूर्खपण दाखवणं.

4. विडंबन: हे म्हणजे एखाद्या गोष्टीचं विडंबन करणं. 'हॅम्लेट'चं विनोदी रूप म्हणून 'हॅम्लेटचा चंद्र' काढणं.

5. शाब्दिक खेळ: हे म्हणजे शब्दांच्या खेळातून निर्माण होणारा विनोद. उदा. 'चहा कमी झालाय, दूध टाकू का?'

6. हजरजबाबीपणा: हे म्हणजे चटकन, जागेवर उत्तर देण्याचा विनोद. उदा. "तुम्ही खूप हुशार आहात!" यावर उत्तर, "माझा नशिबच चांगलं नाही, नाहीतर मी किती हुशार असतो!"

7. साधा सरळ विनोद: हा म्हणजे ज्यात फार विचार न करता आलेला साधा हसू. उदाहरणार्थ, "सूटकेसमध्ये काय आहे?" "सूट!"

विनोद हा एक प्रकारचे  मानसशास्त्र आहे. तो मानवी भावना आणि बुद्धीवर आधारित असतो. आपल्याला जगभरातील विनोदी लेखकांची आठवण येते. इंग्रजी साहित्यात मार्क ट्वेन हे नाव अग्रगण्य आहे. त्यांच्या 'अॅडव्हेंचर्स ऑफ हकलबेरी फिन' आणि 'टॉम सॉयर' या कादंबऱ्यांमधील विनोद प्रसिद्ध आहे.

मार्क ट्वेन म्हणतो, "रिपोर्ट्स ऑफ माय डेथ हॅव बीन ग्रेटली एक्सॅजरेडेट." (माझ्या मृत्यूच्या बातम्या खूपच फुगवल्या गेल्या आहेत.) एकदा त्यांच्या नावावर चुकीच्या मृत्यूची बातमी प्रसिद्ध झाली होती, त्यावर हे त्यांच्या हजरजबाबीपणाचं उत्तम उदाहरण आहे.

शेक्सपिअरच्या नाटकांमध्येही विनोदाचा वापर आढळतो, विशेषतः 'अ मिडसमर नाइट्स ड्रीम' आणि 'ट्वेल्थ नाइट' या नाटकांमध्ये. 'ट्वेल्थ नाइट' मध्ये मल्वोलिओच्या पात्राचा विनोद अप्रतिम आहे.

रशियन साहित्यात निकोलाई गोगोल यांनी 'डेड सोल्स' मध्ये विनोदाची उत्तम उदाहरणे दिली आहेत. एकदा गोगोल म्हणाले, "काही लोक फक्त जिवंत असतात, तेच त्यांचं मोठं पाप आहे."

फ्रेंच साहित्यात मोलिएर यांच्या नाटकांमधील विनोद उल्लेखनीय आहे. त्यांच्या 'तारतुफ' मध्ये समाजातील ढोंगीपणावर त्यांनी उत्कृष्ट विडंबन केले आहे.

हिंदी साहित्यात हरिशंकर परसाई यांच्या लिखाणात विनोदाची उत्कृष्टता दिसून येते. त्यांनी 'रानी नागफणी की कहानी' मध्ये समाजातील विसंगतीवर कडवट पण विनोदी भाष्य केले आहे.

मराठी साहित्यात आचार्य अत्रे यांचे विनोदी लेखन प्रसिद्ध आहे. त्यांचे 'झेंडूची फुले' हे पुस्तक खूप लोकप्रिय आहे. त्यांचा 'मुंगीचा पाय' किस्सा खूप प्रसिद्ध आहे. एकदा अत्रे मास्टर एका वर्गात मुंगीचा पाय दाखवत होते. त्यांनी एक लहानसा चित्राचा तुकडा घेतला आणि म्हणाले, "हा मुंगीचा पाय." सर्व मुलं गंभीरतेने पाहत होती. थोड्या वेळाने एका मुलाने विचारलं, "मास्तर, बाकीची मुंगी कुठे आहे?" अत्रे मास्टर हसून म्हणाले, "ती पाय शोधायला गेली आहे."

पु. ल. देशपांडे हे मराठी विनोदाचे बादशाह मानले जातात. त्यांच्या 'व्यक्ती आणि वल्ली' आणि 'बटाट्याची चाळ' या लेखनसंग्रहांमध्ये विनोदाचा खजिना आढळतो. एकदा पु. ल. देशपांडे म्हणाले होते, "लग्न म्हणजे काय, तर आपण दुसऱ्याच्या आयुष्यात हसण्यासाठी केलेलं एक मोठं आवर्तन!" त्यांच्या 'नारायण' या पात्राच्या मुलाखतीमध्ये, नारायणची आई म्हणते, "माझा नारायण तर हुशार आहे, पण नशिबच खोटं!" या साध्या वाक्यातून पु. ल. च्या विनोदाची ताकद दिसून येते.

विनोदामुळे माणसाला मानसिक शांती मिळते. कोणत्याही गोष्टीत विनोद शोधता आला, तर ती गोष्ट हलकीफुलकी वाटते. विनोदाचा उपयोग करून संवादात रस निर्माण करता येतो. त्यामुळे विनोद ही एक महत्त्वाची गोष्ट आहे. आपल्या आयुष्यात विनोदाचा तडका लागला, की जीवन अधिक सुंदर आणि आनंदी होऊ शकतं.